Tijdschrift voor de geschiedenis van de kartografie
Journal for the history of cartography in the Netherlands

Beginpagina / Home page (english)


Themanummer Internet, Jrg. 21 (2002) nr. 3

Internetportalen voor de geschiedenis van de kartografie

Marco van Egmond

Via internet is inmiddels een gigantische hoeveelheid informatie over de meest uiteenlopende zaken voor de surfer beschikbaar. En elke dag weer worden vele duizenden sites aan die gegevensmassa toegevoegd. Ook liefhebbers van de geschiedenis van de kartografie kunnen op internet hun hart ophalen. Het is echter nog niet zo eenvoudig om in relatief korte tijd wegwijs te worden in de virtuele historisch-kartografische wereld. Gelukkig bestaan er zogeheten 'internetportalen': websites die onder meer met behulp van gerubriceerde en soms geannoteerde 'links' een overzicht trachten te geven van de geschiedenis van de kartografie op het wereldwijde web. Dit artikel biedt een gedetailleerde en geïllustreerde kennismaking met de twee belangrijkste portalen van dit moment: Oddens' Bookmarks en Map History/History of Cartography : THE Gateway to the Subject.

Al eerder kwamen de twee websites in Caert-Thresoor aan bod en wel in de internetrubriek @ la Carte (door Elger Heere en Martijn Storms. In: Caert-Thresoor 19.4 (2000): 117). De ruimte, die deze telkens terugkerende rubriek ter beschikking staat, liet het toen niet toe om al te diep op beide sites in te gaan.

In bovengenoemde @ la Carte werd tevens het gebruik van algemene zoekmachines aangestipt. Met zoekmachines, als AltaVista, Yahoo, Lycos en Google, kan op trefwoorden naar historisch-kartografische onderwerpen gezocht worden. Het aantal 'hits' is dan echter vaak erg groot (zie ook het artikel van Van der Molen). Bovendien kan er veel 'ruis' - treffers die niet ter zake doen - in de gevonden zoekresultaten zitten. Door via Oddens' Bookmarks en Map History/History of Cartography op internet te zoeken naar oude kaarten en hun makers, zijn deze problemen grotendeels te vermijden. Beide sites vormen als het ware een selectiefilter tussen enerzijds de steeds uitdijende informatiemassa op internet en anderzijds de (historisch-)kartografische surfer.

Oddens' Bookmarks: zoek en vind!

De drijvende kracht achter Oddens' Bookmarks is Roelof Oddens, de nu 57-jarige kaartbeheerder van de kaartenzaal van de Faculteit Ruimtelijke Wetenschappen, Universiteit Utrecht. In februari 1996 begon hij 'zijn' site, die toen nog slechts bestond uit een lijstje met gerubriceerde links naar kartografische sites. Een half jaar later al was het aantal links tot 600 aangegroeid, te groot om tot een overzichtelijke opsomming te komen. Met hulp van Peter van der Krogt - kaarthistoricus, webdeskundige en redacteur van dit tijdschrift - werd daarom een nieuwe lay-out ontworpen, die bestond uit dertien categorieën en veertig subcategorieën, alle afzonderlijk aanklikbaar. Vervolgens vertoonden zowel het aantal links als het aantal bezoekers een duidelijke groei. In 1999 waren er op Oddens' Bookmarks rond de 6.500 verwijzingen naar kartografisch gerelateerde webpagina's, terwijl per maand 20.000 bezoekers de site wisten te vinden. Uitpuilende rubrieken en een regelmatig overbelaste server waren het gevolg. Een nieuwe aanpak van de website bleek wederom noodzakelijk. In 1999 ontwierp Ton Markus van het Kartografisch Laboratorium van de Utrechtse Faculteit Ruimtelijke Wetenschappen een speciale database voor Oddens' Bookmarks, waardoor het mogelijk werd op meer eenvoudige wijze links toe te voegen of te veranderen. De lay-out kreeg een professioneel aanzien en de database werd middels een zoekmachine raadpleegbaar. Momenteel (peildatum: april 2002) bevat Oddens' Bookmarks ruim 17.000 links en elke maand komen er wel zo'n 500 bij. Sinds de opening van de site, nu zes jaar geleden, werden meer dan 1,8 miljoen bezoekers geteld. Maandelijks zijn er nu maar liefst 50.000 'hits', veroorzaakt door 40.000 unieke bezoekers! Daarmee mag Oddens' Bookmarks tot één van de meest succesvolle websites in de wereld gerekend worden.

'Search' en 'Browse'

Hoe kan een historisch-kartografisch geïnteresseerde op Oddens' Bookmarks de informatie vinden, die hij of zij nodig denkt te hebben? Door gebruik te maken van de 'Search'-functie (zoeken) of de 'Browse'-functie (grasduinen).

Middels de 'Search'-functie kan gezocht worden op 'Keyword'. De termen 'Ortelius' en 'Blaeu' leveren dan bijvoorbeeld acht respectievelijk 85 websites met informatie over de desbetreffende kartografen op. Indien wenselijk, is de zoekopdracht te specificeren door het kiezen van een werelddeel of land en door het kiezen van een bepaalde categorie. Uiteraard kan ook alleen op gebieden of categorie geselecteerd worden. Daarnaast biedt Oddens' Bookmarks de mogelijkheid om te zoeken op een specifiek deel van een land (provincie, staat, stad of eiland). Alsof dat nog niet genoeg is, kan men een 'Region search' doen met behulp van een 'clickable' kaart van de wereld.

De 'Browse'-functie in Oddens' Bookmarks is nuttig wanneer men op een meer algemeen niveau naar (historisch-)kartografische informatie zoekt (zie afbeelding 4). Voor kaarthistorici zijn dan met name interessant de subcategorieën 'Maps and Atlases-Old' (binnen categorie 'I. Maps and Atlases', circa 1.000 links), 'Antiquarian' (binnen categorie 'II. Sellers of Cartographic Material', circa 300 links), 'Catalogues' (binnen categorie 'III. Map Collections', circa tachtig links), 'Cartobibliographies' en 'History of Cartography - Literature' (binnen categorie 'IX. Literature', circa 450 links). Ook hier kan de zoekopdracht weer worden beperkt door een bepaalde regio te selecteren. Door het aanklikken van 'Netherlands' binnen de rubriek 'Maps and Atlases-Old' komen bijvoorbeeld ongeveer 120 verwijzingen naar relevante websites voor het voetlicht.

Niet alle websites, waarop kartografie is te vinden, krijgen een link in Oddens' Bookmarks. Er bestaan bepaalde minimumeisen ten aanzien van ontwerp en inhoud, waaraan een site moet voldoen wil deze in aanmerking komen voor een vermelding. De opgenomen links worden regelmatig gecontroleerd of zij nog steeds 'in de lucht' zijn. Het komt immers meer dan eens voor dat websites ter ziele gaan of een ander adres krijgen. Met dit 'updaten' is de webmaster, Roelof Oddens, een groot deel van zijn vrije tijd kwijt. Voorts vraagt het toevoegen van relevante sleutel- of trefwoorden Oddens' nodige aandacht. Student-assistenten schieten hem daarbij echter vaak te hulp.

Map History/History of Cartography: historisch-kartografische wegwijzer

Net als Oddens' Bookmarks dankt de website Map History/History of Cartography zijn bestaan aan het enthousiasme van een individu, in dit geval de 61-jarige Tony Campbell. Vanaf 1997 houdt Campbell, sinds 2001 gepensioneerd kaartbeheerder van The British Library (Zie: Pflederer, 2001, via zijn site nauwlettend in de gaten wat er op het web en daarbuiten aan historische kartografie geschiedt. In tegenstelling tot Oddens' Bookmarks, dat het karakter van een echte zoeksite heeft, is de 'gateway' Map History/History of Cartography meer om te 'browsen'. Doelstelling is het bieden van 'all the worthwile information about early maps', direct of indirect. De site functioneert daarmee als een wegwijzer binnen de discipline van de geschiedenis van de kartografie. Het vormt een onderdeel van de site History.

Ofschoon Map History/History of Cartography lang niet de bezoekersaantallen van Oddens' Bookmarks haalt (momenteel zo'n 7.000 hits per maand, door circa 6.500 unieke bezoekers), mag Campbells site zich - gezien het specialistische vakgebied - toch verheugen in een grote populariteit. En terecht, want de rond de honderd pagina's tellende site is kwalitatief goed geannoteerd en gerubriceerd. Parallel aan het succes van Oddens' Bookmarks onderging ook Map History/History of Cartography in 2001 een grondige revisie teneinde de site gebruiksvriendelijker te maken. Vandaag de dag wordt de site wekelijks geactualiseerd.

Niet alleen voor wetenschappers en verzamelaars

Map History/History of Cartography zegt zich niet alleen te richten op academici en verzamelaars, maar ook op genealogen, onderwijzers en zelfs goedwillende ouders. Een dergelijk breed omschreven doelgroep leidt vanzelfsprekend tot een omvangrijke website (zie afbeelding 6). Deze is ruwweg opgedeeld in drie 'hoofdstukken'. Op de eerste plaats zijn er thematische ingangen, die direct gerelateerd zijn aan de geschiedenis van de kartografie. Hieronder vallen pagina's met becommentarieerde links naar bijvoorbeeld conferenties, kaartcollecties, kaarthandelaren en onderzoekers. Op de tweede plaats is er de rubriek 'The Written Word', waarin onder meer een overzicht wordt geboden van historisch-kartografische tijdschriften en webartikelen. Op de derde plaats, tenslotte, vindt men in de rubriek 'Around the Subject' verwijzingen naar (deel)wetenschappen zoals de historische geografie, kunstgeschiedenis en militaire geschiedenis. Voorts zijn hier links opgenomen naar speciale thema's in relatie tot oude kaarten, zoals kalenders, decoratieve elementen en kartografische curiosa. De website is ontsloten door middel van een alfabetische index en een 'sitemap', ofwel een internetpagina die de structuur van de website kort en bondig weergeeft. Vrij recent heeft Campbell ook nog een interne zoekmachine (ondersteund door Freefind) opgenomen, waarmee binnen de totale site op trefwoord of zinsnede gezocht kan worden.

Mensen, die op zoek zijn naar afbeeldingen van oude kaarten, kunnen vooral terecht op de pagina 'Images of early maps on the web' (bereikbaar via het aanklikken van 'Image sites' op de thuispagina). Hier is een onderverdeling gemaakt in links naar algemene sites, thematische sites en regionale sites (wereld en continenten). Wie nieuwsgierig is naar een scherpe digitale foto van bijvoorbeeld Braun & Hogenbergs plattegrond van Haarlem uit de Civitates Orbis Terrarum, haalt hem zonder problemen voor de dag (Via de link 'Europe. Town plans. 'Historic Cities' naar het internetadres historic-cities.huji.ac.il) En wat te denken van 53 afbeeldingen met een hoge resolutie van kaarten uit Ortelius' Theatrum Orbis Terrarum? (Via de link 'Abraham Ortelius: Theatrum Orbis Terrarum (53 maps, 1570)' naar het internetadres memory.loc.gov/ammem/gmdhtml/gnrlort.html#six) De grote kracht van de 'Image'-pagina ligt vooral in de rijke annotaties, die de geselecteerde links vergezellen. Dit versoepelt het gericht zoeken naar een bepaalde illustratie aanzienlijk. De pagina kent bovendien elke maand een update, hetgeen de actualiteit uiteraard ten goede komt. Een andere noemenswaardige rubriek van Campbells site betreft de 'List of Links and Gateway Sites' (klik op 'Links & Gateways' op de thuispagina). Hier is een belangrijke plaats ingeruimd voor - hoe kan het ook anders - Oddens' Bookmarks. Met behulp van een intern zoeksysteem is het namelijk mogelijk om direct vanaf deze pagina te zoeken naar historisch-kartografische onderwerpen in de database van Oddens' Bookmarks (ongeveer twaalf procent van het totale aantal links). De zoekopdracht kan worden gespecificeerd op basis van categorie en regio. Naast Oddens' Bookmarks bevat de pagina korte verwijzingen naar andere historisch-kartografische 'gateways', zoals de California Map Society links en de Harvard University Map Collection.

Deze voorbeelden van webpagina's bieden een aardig inzicht in de geweldige rijkdom aan historisch-kartografisch informatie, die via Map History/History of Cartography verkrijgbaar is. Kortom, een waar Caert-Thresoor van virtueel oud kaartmateriaal en alles wat daarmee samenhangt!

Hoe nu verder?

Intussen werken de 'webmasters' van bovengenoemde internetportalen al enige tijd nauw samen. Campbell en Oddens houden elkaar regelmatig op de hoogte van nieuwe verwijzingen en actualisaties. Beide sites vullen elkaar dan ook bijzonder goed aan en zijn in wezen complementair. Dankzij het initiatief en enthousiasme van deze twee personen bestaan er nu twee geweldige portalen voor historisch-kartografische informatie op het wereldwijde web. Helaas is de continuïteit van dergelijke portalen een onzekere factor. Het hangt immers nog te veel van een bepaald individu af, of de site regelmatig geactualiseerd wordt en daarmee betrouwbaar blijft. Bovendien neemt de hoeveelheid gegevens - waaronder historisch-kartografische data - op internet dagelijks enorm toe. Op basis van het werken in de eigen vrije tijd is dit binnenkort voor geen enkele persoon meer te behappen. 'Het vinden van de vereiste informatie op internet hangt nog steeds te veel af van toevalsfactoren, vrijwilligerspogingen en persoonlijke initiatieven', aldus Oddens (Oddens (2000), blz. 484. '[] finding the required information on the Web still depends far too much on random factors, volunteer efforts and personal initiatives. More continuity and a better structured access to the Web will only be possible when supranational organisations like the United Nations or the European Union provide the necessary financial means.'). 'Meer continuïteit en een beter gestructureerde toegang tot internet zal alleen dan mogelijk zijn als supranationale organisaties - bijvoorbeeld de Verenigde Naties of de Europese Unie - de noodzakelijke financiële middelen verstrekken.' Als het aan Campbell ligt, komt er een nieuw beroep bij: dat van 'Web librairian' of webbibliothecaris (Campbell (2000), blz. 497). Hij pleit voor goed opgeleide specialisten, die bekwaam zijn in het vergaren, rangschikken en presenteren van virtuele informatie door het opzetten van 'gateways' of portalen. 'Alleen dan kan internet zijn potentie als 'informatie-snelweg' volledig waarmaken.' (Campbell (2000), blz. 498, 'Only in that way can the Web hope to reach its full potential as the true 'information Superhighway'.'

Een ieder, die wel eens gebruik heeft gemaakt of gaat gebruikmaken van Oddens' Bookmarks en Map History/History of Cartography, zal inderdaad beamen dat een formalisering voor de instandhouding van de sites geen overbodige luxe is. Bij gebrek aan een verdergaande institutionalisering sterven dit soort internetportalen op den duur een langzame dood. Dat zou zonde zijn, want internet zonder goede portalen is als een chaotische wereld zonder betrouwbare topografische kaarten: men zou er hopeloos verdwalen!

NOOT

Met dank aan Roelof Oddens en Tony Campbell voor het beschikbaar stellen van de informatie, die voor het schrijven van dit artikel nodig was.

LITERATUUR

Campbell, Tony, Where are Map Libraries heading? Some Route Maps for the Digital Future. - In: LIBER Quarterly, the Journal of European Research Libraries 10, 4 (2000): blz. 489-498. - Ook beschikbaar op internet: www.kb.nl/infolev/liber/articles/12campbell.html
Oddens, R.P., Een virtuele tour door Oddens's Bookmarks. - In: R.E. Kuunders (red.)., Kartografie en internet. - Amersfoort : NVK, 1998. - (NVK Publikatiereeks ; 24). - Blz. 14-20.
Oddens, Roelof P., Four Years of Oddens' Bookmarks: The Fascinating World of Maps and Mapping. - In: LIBER Quarterly, the Journal of European Research Libraries 10, 4 (2000): blz. 480-484. - Ook beschikbaar op internet: www.kb.nl/infolev/liber/articles/12oddens.html
Pflederer, Richard, Map Man par excellence : Tony Campbell's Continuing Cartographic Career. - In: Mercator's World 6, 5 (2001): blz. 12-16.

Summary

Drs. M. van Egmond (1969) is Aio historische kartografie aan de Universiteit Utrecht en redacteur van Caert-Thresoor.